Journal · Cultuur · · 4 min leestijd

De Odyssee op Kreta: Homerus en de betekenis van Nepenthe

Nolans film is elders gedraaid, maar Homerus' Odyssee komt wel op Kreta: een schipbreuk bij Phaistos, en nepenthes, het woord achter de naam van onze villa.

Kommos beach seen from the hill at dusk, with the bay of Messara behind

In Homerus’ Odyssee drijft een storm een deel van de vloot van Menelaos naar de kust van Kreta, in een passage die Gortyn en Phaistos noemt, de twee antieke steden van de vlakte onder Kamilari. In een ander boek doet Helena een middel in de wijn dat verdriet stilt, en Homerus’ woord daarvoor gaf Villa Nepenthe haar naam. En in de tweede helft van het gedicht doet Odysseus zich steeds weer voor als Kretenzer.

Is Nolans Odyssee op Kreta gedraaid?

Nee. Christopher Nolans verfilming van de Odyssee kwam in juli 2026 in de bioscoop, en op Kreta is er niets van gedraaid: de Griekse scènes zijn opgenomen in Messenië, rond Pylos en Methoni, en op Akrokorinthe. Het gedicht zelf komt hier wel.

Een schipbreuk bij Phaistos

In boek 3 vertelt de oude Nestor aan Telemachos wat er van de Griekse vloten is geworden op de terugweg van Troje. Menelaos rondde net Kaap Malea toen een storm zijn vloot in tweeën brak. Een deel werd naar Kreta gedreven, en Homerus beschrijft de plek: een gladde klip die in zee afdaalt aan de rand van het gebied van Gortyn, waar de zuidenwind een zware deining naar Phaistos stuwt en een kleine rots die tegenhoudt (regels 291 tot 299). De schepen sloegen stuk op de riffen. De bemanningen kwamen maar net levend aan wal.

Gortyn en Phaistos zijn de twee grote antieke steden van de Messaravlakte. Phaistos ligt op zijn heuvel, tien minuten landinwaarts van Kamilari, en in de Minoïsche tijd lag de haven ervan in Kommos, het lange strand ten westen van het dorp. De passage verbindt de schipbreuk met de zuidkust van Kreta, in het land van deze twee steden. Een precieze plek geeft ze niet: niemand kan Homerus’ klip en zijn kleine rots met zekerheid aanwijzen. De zee die voor Phaistos ligt, is de baai van Messara, die je vanaf ons terras ziet.

Ruins of the palace of Phaistos above the Messara plain
Het paleis van Phaistos, op tien minuten van de villa. Homerus noemt de stad in de passage over de schipbreuk.

Door het paleis van Phaistos kun je lopen, en vanaf de heuvel kijk je over de vlakte naar de baai. Kommos is niet open voor bezoekers: de opgegraven havenstad ligt achter een hek vlak boven het zand, en vanaf het pad zie je de muren. Kommos is ook een van de vijf stranden die wij niet zouden overslaan.

Odysseus, de Kretenzer die er geen was

In de tweede helft van het gedicht komt Kreta steeds terug, en op een vreemde manier. Terug op Ithaka, in vermomming, moet Odysseus uitleggen wie hij is, en keer op keer doet hij zich voor als Kretenzer. Tegen Athene is hij een vluchteling die de zoon van Idomeneus, de koning van Kreta, heeft gedood (boek 13). Voor de zwijnenhoeder Eumaios is hij de zoon van een rijke Kretenzer, een rover die voor Troje heeft gevochten (boek 14). Voor Penelope is hij Aithon, een kleinzoon van Minos, en hier laat Homerus hem het eiland beschrijven: een mooi en rijk land midden in de wijndonkere zee, met negentig steden en vele talen, en met Knossos, waar Minos heerste (boek 19, regels 172 tot 179). Alleen tegenover zijn vader Laertes noemt hij, in het laatste boek, een andere herkomst.

Kreta geeft deze verzonnen levens een geloofwaardige achtergrond: een groot eiland met negentig steden en vele talen, waarvan de koning tachtig schepen naar Troje voerde. Geleerden noemen deze passages de Kretenzische leugens.

Wat betekent Nepenthe in de Odyssee?

In boek 4 staat de scène waarnaar de villa is genoemd. Telemachos is naar Sparta gekomen om Menelaos naar nieuws over zijn vader te vragen. Het gesprek komt op de oorlog en op de vrienden die niet zijn thuisgekomen, en al snel zit iedereen aan tafel te huilen. Dan doet Helena ongemerkt een middel in de wijn. Homerus beschrijft het als nepenthes, verdriet verdrijvend: het neemt verdriet en woede weg en doet je alle zorgen vergeten. Wie ervan dronk, zegt hij, liet die dag geen traan, wat er ook gebeurde (regels 219 tot 232).

Het woord is een bijvoeglijk naamwoord, opgebouwd uit ne, “niet”, en penthos, “verdriet”. Latere schrijvers maakten er een zelfstandig naamwoord van, nepenthe: een drank of middel dat verdriet doet vergeten. Helena had het middel in Egypte gekregen, voegt Homerus toe, van een vrouw die Polydamna heette. Daarmee is de cirkel rond: Egypte is waar de storm Menelaos heen voerde nadat die de rest van zijn vloot op de kust van Kreta had stukgeslagen.

A cocktail on the terrace table at sunset, with the sea and an islet on the horizon
Het terras van Villa Nepenthe bij zonsondergang, met uitzicht over de baai van Messara.

Het is een passende naam voor een huis dat gemaakt is voor de eerste avond van een vakantie. De reis ligt achter je, de zon gaat onder boven diezelfde zee, en een paar uur lang hoeft er niets te worden beslist. Een middel is daar niet voor nodig, en de wijn is vrijblijvend.

De Odyssee ter plekke lezen

Heeft de film je terug naar het boek gestuurd, neem het dan mee. Een week aan het zwembad is lang genoeg om het te lezen, en twee van de plaatsen erin liggen op een korte rit: Phaistos, en de kust die de passage over de schipbreuk beschrijft. Voor het dorp zelf begin je het best met Welkom in Kamilari.